شيخ سپس به قزوين بازگشت و دو سال در زادگاه خويش بماند. در اين مرحله از عمر خود بود كه به مربي بزرگ، داناي حقايق و اسرار، عالم به معارف قرآني و واجد آن معارف و متعقّل در آن معارف، حضرت سيّد موسي زرآبادي قزويني (م: 1353ق)- كه شوهر خواهر وي نيز بود – رسيد، و با تعاليم او پا به دايره عوالم انسانيّت و شناخت آن عوالم گذاشت و در راه كسب «علم باطن» افتاد، و بسياري از «علوم محتجبه»‌‌ را نيز از وي بياموخت، و به رياضات و مجاهدات شرعي بپرداخت، و به سير «عوالم الهي»‌ روي آورد. همين استاد بود كه وي را – از همان اوان – به سستي مباني معارف غيرقرآني واقف ساخت، و روي دل او را از فلسفه يوناني، عرفان هندي، اشراق گنوسي و اسكندراني، و فلسفه‌ها و عرفان‌هاي امتزاجي، به سوي مطلع «حكمت يماني» و مشرق «انوار قرآني» بگرداند.

شيخ سپس به قم آمد و 2 سال نيز در اين شهر علم بماند و از درس خارج شيخ عبدالكريم يزدي (م: 1355ق) استفاده كرد. آنگاه رخت به مشهد كشيد، و در آستانه فيّاض ولايت رضوي ماندگار گشت، و در آن سامان از اين استادان بزرگ بهره‌مند گرديد:

– آقا بزرگ حكيم شهيدي (م: 1355ق)،

– حاج ميرزا محمّد آقا‌زاده كفائي خراساني (م: 1356ق)،

– شيخ اسد‌الله عارف يزدي،

– شيخ موسي خوانساري (مؤلّف حاشيه «مكاسب»)،

– ميرزا مهدي غروي اصفهاني خراساني (م: 1365ق)،

– حاج آقا حسين طباطبائي قمي (م: 1366ق).

چهل سال تدريس (فقه و اصول اجتهادي، فلسفة و عرفان انتقادي، معارف خالص قرآني)

شيخ مجتبي قزويني خراساني، پس از گذراندن مراحل ياد شده، بهره‌مندي كامل از شعب مختلف علوم معقول و منقول، كمال‌پذيري با رياضات و عبادات، خود ‌انساني بزرگ و مربيي كامل گشت و در شمار كاملان و بزرگان عالمان باطن در آمد. وي از سال 1347ق در حوزه مشهد شروع به تدريس و تربيت طلاب و فاضلان كرد و 40 سال در مركز علمي مشهد بدين مهم اشتغال داشت و ده‌ها و ده‌ها تن عالم و فاضل و مدرس و واعظ و محقق و مؤلف را در سايه‌ مهر‌آيين خويش بپروراند و در خلال گفتن درس‌هاي گوناگون در فقه، اصول، فلسفه، عرفان انتقادي، اخلاق اسلامي و معارف قرآني، به صورتي پدر‌وار و با رفتاري مهر‌بار به حال و احوال طلاّب مي‌رسيد، و با آنان با تواضع و افتادگي بسيار سلوك مي‌كرد. او زندگي بسيار ساده داشت، و با اين چگونگي گاه از نيازهاي خود چشم مي‌پوشيد، و آنچه را مي‌توانست به طلبه‌اي تنگدست برساند مي‌رسانيد. اين بود كه شيخ بزرگوار كه خود نمونه‌اي مجسم از تقوي، نفس‌كشي، و اعراض از مال و منال و جاه و مقام و شهرت و نعمت دنيا بود، براي هر طلبه محصّلي، و هر پوياي اسوه‌جويي، مايه تسلاّيي بود گرانقدر و تأثيرگذار. وي در برخورد با طلاب شخصيت آنان را هماره رعايت مي‌كرد و  به سادات احترامي ويژه مي‌گزارد.

در افق اجتماع

شيخ در تكاليف سياسي و اجتماعي – به موقع و با شور و اعتقاد – اقدام مي‌كرد، و در مبارزات و درگيري‌هاي ديني – سياسي اقدام‌گر بود، و بي‌هيچ پروا پا به ميدان مي‌نهاد. اشتغال مداوم او به اذكار و اوراد و عبادات و رياضات و استغراق او در عوالم روحي (خَلَسات) و تعقّل مستمرّ، او را از اقدام‌هاي لازم باز نمي‌داشت، ليكن هدف‌گرا و آرمانخواه بود، و اخلاص‌ورز و تهي از هر خواسته و خواهاني. از اين‌رو از مشوب گشتن كارها به اميال و اغراض و انحراف از اهداف دلسرد مي‌گشت و دنبال آن را وا مي‌نهاد. به امور مسلمانان و نابساماني‌ها مي‌انديشيد و از آن چگونگي‌ها رنج مي‌برد، و به ويژه از قلّت «تقواي لازم» و «تعهّد مْلزِم»‌ در برخي از روحانيّين دل خوني داشت، و از استاد خود ميرزاي اصفهاني نقل مي‌كرد كه آن بزرگ نيز از اين بابت دلي خونين داشته است و غمي گران مي‌خورده است.

به سوي ملكوت

و سرانجام اين عالم ربّاني و انسان قرآني، پس از مدتي بيماري معدي – كه به احتمال قوي از شدت رياضات و اعتياد به «جوع» عارض وي شده بود – در روز 22 ماه ذيحجّه سال 1386 هجري قمري (مطابق 14/1/1346 ه.ش)، از جهان ديده فرو بست و در صحن عتيق رضوي (صحن انقلاب)، در جانب شمال غربي، به خاك سپرده گشت – رحمة ‌الله عليه و رحمةً واسعه.

برگرفته از

محمدرضا حكيمي. مكتب تفكيك. تهران. دفتر نشر فرهنگ اسلامي. چاپ سوم. 1377.